Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam » Bạn đọc » Từ sắc lệnh di trú của Trump đến Hệ thống tam quyền phân lập Hoa Kỳ

(Bạn đọc) - Thực hiện lời hứa trong chiến dịch tranh cử, ngày 27/1, Tân Tổng thống Mỹ Donald Trump đã ký một sắc lệnh di trú, dừng toàn bộ việc tiếp nhận người tị nạn trong 4 tháng và cấm công dân của 7 nước – gồm Iran, Iraq, Libya, Somalia, Sudan, Syria và Yemen – nhập cảnh vào Mỹ trong 90 ngày  gây xôn xao dư luận. Quyết định của ông Trump có phạm vi ảnh hưởng toàn cầu, đã gây ra làn sóng phản đối dữ dội khắp thế giới, khi các cuộc biểu tình bùng phát ở nhiều nơi, trở thành cuộc chiến pháp lý, tác động tới các cơ quan luật pháp nước này.

Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh hành pháp về việc cấm nhập cảnh Mỹ đối với công dân từ 7 nước Hồi giáo ngày 27/1. Ảnh: Reuters

Tổng thống Donald Trump ký sắc lệnh hành pháp về việc cấm nhập cảnh Mỹ đối với công dân từ 7 nước Hồi giáo ngày 27/1. Ảnh: Reuters

Chỉ trong vòng 72 giờ sau khi sắc lệnh được ký, hơn 400 người đã bị tạm giữ ở các sân bay quốc tế lớn trên toàn nước Mỹ. Kèm theo đó là những đám đông biểu tình phản đối được hình thành nhanh chóng ở các cửa khẩu hàng không. Trong số những người bị tạm giữ có cả người đã có thẻ thường trú do cơ quan di trú Mỹ cấp (thẻ xanh), du học sinh, nghiên cứu sinh, nhà khoa học, vận động viên, thành viên tổ bay, người làm việc cho các công ty Mỹ. Rất nhiều người trong số đó không chỉ bị “mời” ngồi ở trụ sở hải quan mà còn bị còng tay như tội phạm.

Người biểu tình phản đối sắc lệnh di trú của Tổng thống Trump tại Los Angeles. Ảnh: EPA

Người biểu tình phản đối sắc lệnh di trú của Tổng thống Trump tại Los Angeles. Ảnh: EPA

Nhiều thẩm phán trên khắp nước Mỹ đã bắt đầu nóng gáy, chặn sắc lệnh hành pháp của ông Trump với lý do nó nhắm vào người Hồi giáo và vi hiến, nhưng người ra phán quyết ảnh hưởng lớn có hiệu lực trên toàn quốc là James Robart, một thẩm phán liên bang Mỹ ở Seattle, bang Washington.

Thẩm phán James Robart. Ảnh: ABC

Thẩm phán James Robart. Ảnh: ABC

Chỉ trong cuối tuần đã xuất hiện ba vị thẩm phán ban hành lệnh đối kháng với sắc lệnh hành pháp nói trên. Lệnh thứ nhất của một thẩm phán liên bang ở khu vực Brooklyn, New York yêu cầu không được trục xuất người đang bị tạm giữ ở cửa khẩu nếu họ có giấy tờ hợp pháp vào Mỹ. Lệnh của vị thẩm phán liên bang ở Boston yêu cầu nhân viên công lực ở sân bay Logan Boston không được tạm giữ người mang visa hợp lệ. Một vị thẩm phán khác kêu gọi khởi động tiến trình pháp lý để Tòa án có thể phủ quyết các sắc lệnh của Tổng thống.

Tuy vậy, các văn bản lệnh nói trên của Tòa án có vẻ như không được các nhân viên Hải quan và Bảo vệ Biên giới thực thi đầy đủ. Đội ngũ luật sư buộc phải đấu tranh tại các cửa khẩu hàng không để bảo vệ thân chủ. Các nhân viên công lực ở cửa khẩu cũng không đáp ứng đề nghị của luật sư được cung cấp tình hình về những người bị tạm giữ.

Các luật sư làm việc tại sân bay quốc tế Kennedy (New York) để “giải cứu” cho thân chủ

Các luật sư làm việc tại sân bay quốc tế Kennedy (New York) để “giải cứu” cho thân chủ

Thậm chí, thẩm phán Nathaniel M.Gorton thuộc tòa án liên bang ở Boston ngày 3/2 lại ra phán quyết gồm 21 trang từ chối chặn sắc lệnh của Trump

Quyền hành pháp của tổng thống lớn tới đâu? Trong điều II của Hiến pháp Mỹ, Tòa án Tối cao quy định tổng thống có quyền thực thi các vấn đề đối ngoại và nhập cư. Tuy nhiên, trong bản tóm tắt vụ kiện gửi thẩm phán Robart, các luật sư ở Washington cho rằng sắc lệnh di trú của ông Trump đã vi phạm Tu chính án thứ nhất của Hiến pháp Mỹ, và cho rằng các tòa án liên bang có thể hạn chế quyền hành pháp của tổng thống đối với vấn đề đối ngoại và nhập cư.

Bộ trưởng An ninh nội địa Mỹ John Kelly và Ngoại trưởng Rex Tillerson thông báo ngắn gọn về việc nộp đơn kháng cáo để tòa phúc thẩm khu vực số 9 (9th Circuit Court of Appeals) ở San Francisco. Tại tòa phúc thẩm khu vực số 9, đại diện chính quyền Trump cho rằng thẩm phán chưa đủ năng lực để ra quyết định đối với các vụ việc liên quan tới vấn đề an ninh quốc gia. “Không giống tổng thống, tòa án không có quyền truy cập các thông tin mật về mối đe dọa của tổ chức khủng bố hoạt động ở những quốc gia đặc biệt, âm mưu xâm nhập Mỹ của các tổ chức hoặc lỗ hổng trong quá trình rà soát”.

Tòa phúc thẩm khu vực số 9 từ chối đề nghị của Bộ Tư Pháp khôi phục ngay lập tức sắc lệnh, vốn bị chặn bởi phán quyết của thẩm phán Robart. Sau khi tòa phúc thẩm ra phán quyết, đơn kháng cáo có thể được trình lên Tòa án Tối cao.

Noah G. Purcell, Tổng chưởng lý bang Washington thừa nhận Tổng thống Trump có thẩm quyền thực thi nhiều vấn đề. Tuy nhiên, ông yêu cầu tòa án liên bang bảo vệ những người có cuộc sống bị thay đổi bởi sắc lệnh của ông Trump.

Vì sao thẩm phán liên bang ở tòa cấp thấp chặn được sắc lệnh của Trump? Phán quyết của Tòa án Tối cao về sắc lệnh của ông Trump có thể trả lời một số câu hỏi quan trọng về luật pháp Mỹ: Tổng thống có thẩm quyền ra sao về vấn đề nhập cư và Quốc hội trao cho ông Trump quyền như thế nào trong vấn đề này.

Nhà nước Mỹ được thiết kế theo mô hình tam quyền phân lập. Theo đó, quốc hội nắm quyền lập pháp, Tổng thống nắm quyền hành pháp, Tòa án tối cao và các tòa án cấp dưới nắm quyền tư pháp.

[Infographic] Mô hình tam quyền phân lập trong chính quyền liên bang Mỹ

[Infographic] Mô hình tam quyền phân lập trong chính quyền liên bang Mỹ

Mô hình này đảm bảo một hệ thống kiểm soát và cân bằng, với mỗi nhánh có thể hạn chế quyền lực của nhánh kia để không một bên nào trở nên quá mạnh.

Tại Mỹ, Hiến pháp quy định tất cả các quyền lập pháp đều thuộc về Quốc hội bao gồm Thượng viện và Hạ viện. Việc thiết lập 2 viện với cơ chế kiềm chế nhau giữa chúng sẽ làm giảm bớt ưu thế của cơ quan Lập pháp, để cân bằng với bộ máy Hành pháp.

Tổng thống Hoa Kỳ là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang và chịu trách nhiệm cao nhất về quốc phòng của đất nước, Thượng viện có quyền xét xử các vụ án nhân viên chính quyền lạm dụng công quyền. Nếu tổng thống bị xét xử thì chánh án tòa án tối cao sẽ chủ tọa, các vụ án ấy phải do hạ viện khởi tố và khi xét xử thượng viện chỉ có quyền cách chức hoặc truất quyền đảm nhận mọi chức vụ trong chính quyền của bị cáo rồi trao trả bị cáo cho một tòa án thường của ngành tư pháp. Thẩm quyền của Quốc hội Mỹ được quy định vừa độc lập vừa đủ khả năng kiềm chế đối trọng với tổng thống.

Tổng thống cũng đảm nhiệm một chức năng tuyệt đối là có quyền hành pháp. Tổng thống vừa đứng đầu nhà nước vừa đứng đầu bộ máy hành pháp, vừa thực hiện chức năng của nguyên thủ quốc gia, vừa thực hiện chức năng của thủ tướng chính phủ, lại gần như độc lập với Quốc hội. Nên có quyền hành rất lớn, và thực sự là trung tâm quyền lực của bộ máy nhà nước. Các bộ trưởng chỉ là người giúp việc cho Tổng thống, thực hiện các chính sách của Tổng thống.

Đối với việc tổ chức và hoạt động của Quốc hội, Tổng thống có quyền ủy nhiệm người thay vào các ghế thượng nghị sĩ bị khuyết trong thời gian thượng viện không họp. Tổng thống là tổng tư lệnh lục quân và hải quân, có quyền phong cấp cho các lực lượng vũ trang, tuyên bố tình trạng khẩn cấp. Ngoài ra, Tổng thống Mỹ thực hiện mọi nhiệm vụ quyền hành một cách độc lập, Tổng thống và chính phủ không chịu trách nhiệm trước Quốc hội, cũng độc lập với các thành viên khác của chính phủ nhờ quyền hoàn toàn quyết định các chính sách không cần qua nội các. Hoàn toàn nắm quyền điều hành và quản lý mọi lĩnh vực của đất nước.

Chủ thể của quyền tư pháp là Tòa án tối cao và các tòa án cấp dưới, hệ thống tòa án Mỹ được pháp luật trao cho những quyền năng hoàn toàn độc lập để giữ thế “kiềng 3 chân” trong việc thực hiện quyền lực nhà nước. Độc lập với hành pháp, lập pháp, và hơn thế còn độc lập với cả dân chúng. Vì nó không được nhân dân bầu không phải chịu trách nhiệm gì trước nhân dân. Thẩm phán được hình thành bằng con đường bổ nhiệm và sau khi được bổ nhiệm, thẩm phán sẽ giữ chức vụ suốt đời nếu vẫn giữ đức hạnh xứng đáng.

Hệ thống tòa án liên bang Mỹ có ba cấp độ gồm tòa án địa phương (tòa sơ thẩm), tòa án khu vực (cấp phúc thẩm thứ nhất) và tòa án tối cao (cấp phúc thẩm cao nhất). Các tòa này có quyền thẩm định một đạo luật hoặc một quy định nào đó của chính quyền có vi hiến hay xâm phạm quyền cá nhân của người dân hay không. Việc xem xét này được thực hiện thông qua các vụ kiện.

Hệ thống tam quyền phân lập Hoa Kỳ

Hệ thống tam quyền phân lập Hoa Kỳ

Theo giới quan sát, cuộc chiến pháp lý về sắc lệnh di trú tại Mỹ chỉ mới bắt đầu, sẽ kéo dài và nhiều khả năng sẽ được trình lên Tòa án tối cao trong thời gian tới.

Trên mạng xã hội Twitter, ông Trump liên tục chỉ trích rất nặng lời phán quyết của Tòa liên bang: “Vì lệnh cấm đã bị một thẩm phán ngăn chặn, rất nhiều người xấu và nguy hiểm có thể dồn về đất nước chúng ta. Một quyết định rất tồi tệ”. Ông nhận định: “Đất nước của chúng ta sẽ đi về đâu khi một thẩm phán có thể ngăn chặn lệnh cấm được ban hành vì lý do an ninh và khi bất kỳ ai, dù với ý đồ xấu, đều có thể vào Mỹ”.

Các nhóm nhân quyền nói rằng sắc lệnh của ông Trump nhắm vào người Hồi giáo và tuyên bố họ sẽ thách thức động thái của ông về mặt pháp lý.

Hệ thống tam quyền phân lập được cho là hình mẫu dân chủ nhiều ưu điểm của Mỹ đang phơi bày những điểm mấu chốt bởi một loạt các quyết định hành pháp của Tổng thống Donald Trump.

Tổng thống Mỹ Donald Trump có lẽ đã nhận thấy những giới hạn quyền lực của mình trong hệ thống chính trị, khi sắc lệnh di trú ông ban hành đang diễn biến phức tạp với các vụ kiện tụng liên quan.

Nền cộng hòa Mỹ đến nay đã trải qua hơn hai trăm năm tuổi với 45 đời Tổng thống, nhưng chưa bao giờ trải qua sự cố bất thường như hiện nay – khi cả ba ngành lập pháp, hành pháp và tư pháp đều đang đứng trước những thử thách trước các quyết định pháp lý của mình để giải quyết một vấn đề của xã hội. Trong hoàn cảnh ấy, tình trạng vô chính phủ bắt đầu xảy ra, khi những nguyên tắc cơ bản của pháp luật không được một vài bộ phận thực thi tôn trọng.

Bức tranh về một nước Mỹ đầy chia rẽ đang hiện dần lên hình hài đầy đủ trong những ngày đầu nhiệm kỳ của vị Tổng thống Mỹ có cá tính mạnh mẽ và khác biệt nhất từ trước đến nay.

Bạn đọc Nam Anh

Bài viết, video, hình ảnh đóng góp cho chuyên mục vui lòng gửi về banbientap@vuducdam.org
Kết bạn với Phó Thủ tướng Chính phủ trên Facebook
Thích và chia sẻ bài này trên Facebook
Share on Link Hay! Share on Facebook! Tweet This!